Καθισμένοι σε κύκλο, στη μέση της αίθουσας δραστηριοτήτων του Αρχαιολογικού Μουσείου Μεσσηνίας και με φόντο τα εκθέματα του «Ανακυκλώνοντας την Ιστορία», η εικαστική ομάδα του θεραπευτικού προγράμματος ΚΕΘΕΑ ΚΥΤΤΑΡΟ μοιράστηκε μαζί μου σκέψεις και εμπειρίες. Παρακάτω παραθέτω με άμεσο τρόπο την πιο ξεχωριστή και ενδιαφέρουσα συζήτηση που έκανα ποτέ στο χώρο ενός μουσείου, κι εσείς μπορείτε να κρατήσετε από την συζήτησή μας αυτό που θα σας αγγίξει περισσότερο.
Ηλιάνα-Γεωργία: Αγγελική μπορείς να μας δώσεις κάποιες πληροφορίες για το ΚΕΘΕΑ και στη συνέχεια να γνωριστούμε ένας-ένας με τη σειρά.
Αγγελική: Το ΚΕΘΕΑ λειτουργεί από το 1983 και στην Καλαμάτα είναι από το 2009. Είναι πρόγραμμα απεξάρτησης, είναι δωρεάν, όπως όλα τα προγράμματα του ΚΕΘΕΑ, δεν χορηγούνται φάρμακα και η συμμετοχή σε αυτό είναι εθελοντική. Οι συμμετέχοντες δηλαδή, που έρχονται και μένουν και προχωρούν την θεραπεία τους, έρχονται γιατί το θέλουν οι ίδιοι όχι γιατί τους αναγκάζει κάποιος. Αυτό που έχει σημασία δεν είναι κόψεις τα ναρκωτικά αλλά να αλλάξεις τρόπο ζωής και να βρεις τι είναι αυτό που σου αρέσει να κάνεις. Αυτή είναι η φιλοσοφία του ΚΕΘΕΑ και γύρω από αυτή τη φιλοσοφία κινείται και η έκθεση «Ανακυκλώνοντας την Ιστορία», μια δραστηριότητα πολύ δημιουργική και ομαδική που έδειξε πολύ ωραία πράγματα. Εγώ τώρα, ονομάζομαι Αγγελική Ταμπάκη και είμαι αναπληρώτρια υπεύθυνη εκπαίδευσης στο ΚΕΘΕΑ, ασχολούμαι δηλαδή με εκπαιδευτικά θέματα, ασχολήθηκα με τη διοργάνωση της έκθεσης και είχα και συμμετοχή.
Αστάρτη: Εγώ είμαι η Αστάρτη Μαρκοπούλου η εικαστικός και έκανα εθελοντική διδασκαλία στο πρόγραμμα. Ξεκίνησα από την αρχή το εργαστήριο με στόχο αυτή την έκθεση, βοήθησα τα παιδιά στο στήσιμο των έργων τους και στην ανακάλυψη των υλικών τους. Συνήθως συνεργαζόμουν με επαγγελματίες καλλιτέχνες και διοργάνωνα τις εκθέσεις, συνεργάστηκα με το ΚΕΘΕΑ για πρώτη φορά και είναι η πρώτη φορά επίσης που έκανα διδασκαλία. Τα μαθήματα και η όλη διαδικασία ήταν ένα τρίωρο μία φορά την εβδομάδα και πολλές φορές είχαμε ακυρώσεις γιατί έτρεχαν και άλλα θέματα στην κοινότητα. Ο χρόνος ήταν περιοριστικός, το τελευταίο δεκαήμερο όμως ασχολιόμασταν μόνο με αυτό δώδεκα ώρες περίπου την ημέρα, όλη η κοινότητα, για να φτάσουμε στην ολοκλήρωση. Ένα σύγχρονο εργαστήριο Αϊ Βασίλη (γέλια). Είμαι πολύ χαρούμενη με αυτό που έγινε και με όλες τις δυσκολίες που μπορεί να αντιμετωπίσαμε το απολαύσαμε.
Κωνσταντίνος: Εγώ είμαι ο Κωνσταντίνος, είμαι μέλος του προγράμματος και είμαι στη φάση της επανένταξης περίπου πέντε μήνες. Ξεκίνησα το έργο μου μέσα στην κοινότητα και το τελείωσα στην επανένταξη. Όταν η Αστάρτη ήρθε στην κοινότητα για να ξεκινήσουμε ήμουν πολύ αρνητικός . Άλλο ξεκίνησα να φτιάξω και άλλο τελικά έφτιαξα. Στην αρχή ξεκίνησα να φτιάξω ένα μπουζούκι, γιατί ασχολούμαι με μουσικά όργανα. Η Αστάρτη μου είπε να το φτιάξω φούξια και εκεί βγήκα από τα ρούχα μου (γέλια). Δεν το τελείωσα το μπουζούκι και έκανα το ψηφιδωτό με τους φόρους. Το μόνο που είχα ήταν χαρτάκια-φόρους, που μάζεψα από τα τσιγάρα που παίρνουμε στην κοινότητα κάθε εβδομάδα, και ένα φελιζόλ τίποτα άλλο. Πολλές φορές σκέφτηκα να το αφήσω στη μέση, για ένα μήνα μπορεί να κολλούσα 15 χαρτάκια στις δύο ώρες, κάποιες φορές μπορεί να κολλούσα ένα ή κανένα. Με τη βοήθεια της Αστάρτης όμως και των υπόλοιπων παιδιών της κοινότητας το τελείωσα. Ήταν κουραστικό αλλά ικανοποιητικό.
Κατερίνα: Εγώ είμαι η Κατερίνα Τζαμουράνη και είμαι αρχαιολόγος-μουσειολόγος υπεύθυνη για το Αρχαιολογικό Μουσείο Μεσσηνίας μαζί με την Μαίρη Τσουλάκου. Οι επαφές που προηγήθηκαν της έκθεσης έγιναν με την Πένυ Τσακανίκου, επίσης αρχαιολόγο της εφορίας μας, και τη Μαίρη Τσουλάκου. Εγώ ξεκίνησα την επαφή μου με την έκθεση από τη στιγμή που στήθηκε και έμεινα πραγματικά έκθαμβη με το αποτέλεσμα. Την έκθεση την εντάξαμε στο πλαίσιο των Ευρωπαϊκών Ημερών Πολιτιστικής Κληρονομιάς, μια σειρά δηλαδή από εκδηλώσεις που κάνει το υπουργείο πολιτισμού κάθε χρόνο το Σεπτέμβη όπου μπορούν να γίνουν εκθέσεις και γενικότερα εκπαιδευτικά προγράμματα.
Τατιάνα: Εγώ είμαι η Τατιάνα, είμαι μέλος του προγράμματος και τώρα είμαι στην επανένταξη. Όταν ξεκίνησα να συμμετέχω στην ομάδα είχα πάει για χαβαλέ, όχι για κάτι άλλο, το είχαν καταλάβει όλοι νομίζω (γέλια). Μετά, από τη μια ενθουσιάστηκα αλλά ένιωσα ότι είναι και δέσμευση κι εκεί άρχισα λιγάκι να γκρινιάζω. Κι εγώ στην αρχή δεν ήξερα τι να κάνω, ξεκίνησα με κάτι σφονδύλια που έμοιαζαν όμως με τσαντάκια της Barbie γιατί δεν μου έβγαιναν στην τεχνική τους και μετά πια αποφάσισα να κάνω το ψηφιδωτό. Χρειάστηκε αρκετή υπομονή θα έλεγα αλλά η όλη διαδικασία με βοήθησε πάρα πολύ.
Σάκης: Εγώ είμαι ο Σάκης, μέλος του προγράμματος και είμαι στη φάση της επανένταξης μαζί με την Τατιάνα εδώ και δεκαεφτά μέρες. Εγώ ξεκίνησα τον ιππόκαμπο όταν ήμουν ένα μήνα περίπου στην κοινότητα. Στην αρχή υπήρχε ενθουσιασμός, ήταν κάτι καινούριο που δεν είχα ξανακάνει και μου άρεσε πολύ. Μετά όμως άρχισα να βαριέμαι και να κουράζομαι και να λέω δεν θέλω να το κάνω. Να φανταστείς έβλεπα τον ιππόκαμπο στον ύπνο μου, πώς θα τον συνεχίσω (γέλια). Όταν όμως έφτασε το deadline για την έκθεση αγχώθηκα, πιέστηκα και το τελείωσα. Είμαι ικανοποιημένος με το αποτέλεσμα και με όλη την έκθεση για το πώς πήγε και πως πάει ακόμα.
Δημήτρης: Εγώ είμαι ο Δημήτρης και τώρα είμαι στην επανένταξη. Ήμουν κι εγώ στην κοινότητα κι ήμουν μέλος της ομάδας από την αρχή. Πήρα πολλά πράγματα από την ομάδα, κυρίως όμως το να βάζεις ένα στόχο και να τον κλείνεις. Είναι βασικό αυτό για μένα γιατί πέρασα διακυμάνσεις με την ψυχολογία μου, αλλά τελικά το τελείωσα και χάρηκα και για μένα και για την ομάδα που κάναμε αυτή την έκθεση και άρεσε και στον κόσμο. Εγώ έφτιαξα την κεφαλή με το άχυρο και τα ξύσματα μολυβιών.
Ηλιάνα-Γεωργία: Κάποιοι πιστεύουν ότι η τέχνη, πέρα από το αισθητικό αποτέλεσμα, είναι μήνυμα. Ποιο είναι το μήνυμα αυτής της έκθεσης;
Αστάρτη: Η τέχνη είναι έκφραση συναισθημάτων, δεν υπάρχει τέχνη χωρίς συναίσθημα. Επίσης όπως είχε πει και ένας ανατρεπτικός Γερμανός εικαστικός ο Joseph Beuys (Γιόζεφ Μπόις) σκοπός της τέχνης είναι να απελευθερώσει τους ανθρώπους, άρα η τέχνη είναι η επιστήμη της ελευθερίας. Όταν έκανα την πρώτη γνωριμία με τα παιδιά στην κοινότητα υπήρχε μεγάλη θέληση και ανάγκη για έκφραση και δημιουργία, αλλά υπήρχαν και αρκετές φοβίες και ανασφάλειες. Όλα αυτά δουλεύτηκαν στην πορεία, γιατί υπήρχε και το ομαδικό πνεύμα της κοινότητας του προγράμματος του ΚΕΘΕΑ, οπότε μέσα από όλο αυτό βγήκε μια καταπληκτική συνεργασία και σεβαστήκαμε τα όρια της ελευθερίας. Το επόμενο στάδιο, μετά το στάδιο της έκφρασης και της απελευθέρωσης, είναι το στάδιο του να εκτεθείς, να προβάλεις το έργο σου με σκοπό το διάλογο και να γίνει μια ανταλλαγή κι η ανταλλαγή αυτή πήρε μια έκταση εδώ στο μουσείο που δεν την περιμέναμε. Η απήχηση από τον κόσμο, από παιδιά , από σχολεία ήταν καταπληκτική και ο διάλογος συνεχίζεται ακόμα. Το μήνυμα που προβάλλει η έκθεση είναι ότι κάτι που θεωρούμε ότι δεν μπορούμε να το κατακτήσουμε, ή κάτι που έχει πολύ χαμηλή αξία ή θεωρείται σκουπίδι, μπορεί να γίνει έργο τέχνης.
Αγγελική: Για μένα επίσης η σημασία της έκθεσης έγκειται στη συνεργασία που είχαμε με το μουσείο και στη συνεργασία όλων των παιδιών της ομάδας, γιατί δεν δουλέψανε μόνο τα τέσσερα παιδιά που είναι εδώ, δούλεψε όλη η κοινότητα, δώδεκα οι βασικοί και άλλα είκοσι άτομα που βοήθησαν. Κατά τη γνώμη μου είναι σημαντικό το ότι δεν κάναμε κάτι μόνοι μας. Από την αρχή που ξεκινήσαμε ήμασταν συνέχεια εδώ στο μουσείο, βγάζαμε φωτογραφίες, συνεργαζόμασταν με τους φύλακες, με τους αρχαιολόγους. Αυτό που εγώ ήθελα να βγει από την έκθεση ή όταν κάνουμε κάποια εκδήλωση ως ΚΕΘΕΑ, θέλω να μην είμαστε κλεισμένοι στο “κάναμε κάτι εμείς μόνοι μας το ΚΕΘΕΑ”. Κι αυτό γιατί πολλές φορές ο κόσμος που δεν έχει συνεργαστεί και δεν γνωρίζει το ΚΕΘΕΑ έχει λίγο στο μυαλό του ότι είναι ένα ίδρυμα, ότι είναι κάτι πολύ κλειστό, ότι… δεν ξέρω τι περίεργα πράγματα γίνονται εκεί. Εμείς θέλουμε αυτό το στερεότυπο να αλλάξει, θέλουμε να υπάρχει άνοιγμα προς τα έξω και η έκθεση και τα εγκαίνια και η συνεργασία, το τονίζω πάλι, που είχαμε με το μουσείο ήταν για εμάς μια πολύ σημαντική ευκαιρία.
Κατερίνα: Το άνοιγμα αυτό στην κοινότητα του ΚΕΘΕΑ εκπληρώνει και τους δικούς μας στόχους, τους στόχους που πρέπει να θέτει ένα σύγχρονο μουσείο. Βασικός στόχος να είναι δημοκρατικό, να δίνει δηλαδή τη δυνατότητα στους ανθρώπους να εκφραστούν. Πέραν του ότι διαθέτει μια σταθερή έκθεση πρέπει να δίνει και χώρο σε πολιτιστικές εκδηλώσεις και εκπαιδευτικά προγράμματα. Τα πράγματα κινούνται και τα μουσεία, εκτός από χώροι έκθεσης αντικειμένων από την αρχαιότητα ή τη σύγχρονη τέχνη ή τη νεότερη πολιτιστική κληρονομιά, πρέπει να είναι χώροι ανοιχτοί στον κόσμο, να δείχνουν και κάτι καινούριο. Ο ρόλος του μουσείου πέραν του να εκθέτει, να προφυλάσσει ή να συντηρεί πρέπει να εκπαιδεύει το κοινό να απολαμβάνει αυτό που βλέπει. Μέσα από καινούριες δράσεις και εκπαιδευτικά προγράμματα προκαλείς τον κόσμο να ξανάρθει και να βρει, γιατί όχι, έναν εναλλακτικό τρόπο διασκέδασης. Σε πολλές περιπτώσεις μας είπαν ότι η έκθεση των παιδιών τους άρεσε περισσότερο και τους έκανε να δουν και την έκθεση του μουσείου με μεγαλύτερο ενδιαφέρον.
Αστάρτη: Πάνω σε αυτό που λέει η Κατερίνα, να πω ότι ένα σύγχρονο μουσείο, όπως είναι αυτό της Καλαμάτας, μπορεί και πρέπει να καταγράφει και τη σύγχρονη ιστορία και να μη μένει μόνο στην καταγραφή του παρελθόντος.
Κατερίνα: Μάλιστα στο πλαίσιο των Ευρωπαϊκών Ημερών Πολιτιστικής Κληρονομιάς που έγινε και είχε σαν τίτλο του «τα πρόσωπα του χρόνου», εμείς εντάξαμε την έκθεση στους κύκλους που κάνει η ιστορία με το πέρασμα των χρόνων, να και μια άλλη ανάγνωση του ανακυκλώνοντας την ιστορία, σχολιάζοντάς την έτσι ως μια δράση που μπαίνει στην ιστορία μας.
Αστάρτη: Το ενδιαφέρον είναι ότι δεν είχαμε προγραμματίσει να γίνει αυτός ο συνδυασμός και με τις μέρες και με το θέμα πρόσωπα του χρόνου. Είχαμε βάλει άλλες ημερομηνίες για τα εγκαίνια αλλά δεν μπορούσαμε να ανταποκριθούμε γιατί δεν είχαν ολοκληρωθεί τα έργα και γιατί υπήρχαν και διάφορα άλλα που έτρεχαν στο πρόγραμμα. Είχαμε ακυρώσει τρεις ημερομηνίες και στην τρίτη λέμε είμαστε έτοιμοι, το κάνουμε.
Αγγελική: Όχι βάλαμε την τρίτη ημερομηνία και είπαμε θα είμαστε έτοιμοι γιατί δεν γινόταν διαφορετικά (γέλια). Ήταν όμως το κατάλληλο timing.
Τατιάνα: Θα ήθελα να προσθέσω κι εγώ κάτι πάνω στο μήνυμα της έκθεσης. Για εμάς όλο αυτό είναι και λίγο συμβολικό, ότι κάποτε ήμασταν άνθρωποι του περιθωρίου και είδαμε ότι μπορούμε να το αλλάξουμε αυτό και να γίνουμε κάτι καλύτερο. Κι εγώ ως Τατιάνα αυτό το μήνυμα ήθελα να περάσω στον κόσμο ή σε κάποιο χρήστη που θα έρθει να δει την έκθεση. Κάποιοι μπορεί να μας θεωρούν κάπως, εμείς όμως οφείλουμε να αποδείξουμε το ακριβώς αντίθετο.
Ηλιάνα-Γεωργία: Είναι πολύ ωραία η παρατήρηση που κάνεις και είναι επίσης ενδιαφέρον το ποιος ορίζει το περιθωριακό ή καλύτερα με τι κριτήρια το ορίζει. Γιατί με παράδειγμα την έκθεσή σας, κάτι που από τους πολλούς θεωρείται άχρηστο, μπορεί να γίνει έργο τέχνης από έναν δημιουργό-καλλιτέχνη. Θα ήθελα να τελειώσουμε αυτή την ενδιαφέρουσα συζήτηση με μερικές σκέψεις των παιδιών πάνω στο θέμα των ναρκωτικών.
Τατιάνα: Σίγουρα δεν είναι μαγκιά. Η μαγκιά είναι να μπορείς να βλέπεις τη ζωή κατάματα και να την αντιμετωπίζεις. Εγώ ήμουν μέσα σε κόσμο πολύ μόνη μου, ενώ τώρα μπορεί να έχω λίγους ανθρώπους στη ζωή μου αλλά είναι δίπλα μου. Τίποτα δεν είναι άπιαστο. Κάποτε πίστευα ότι δεν μπορώ να το κάνω όλο αυτό αλλά ήταν μια καλή δικαιολογία. Μπορώ, το έκανα, το κάνω και είναι στο χέρι μας, είναι επιλογή.
Σάκης: Εγώ αυτό που έχω να πω, οτιδήποτε και να νομίζει κανείς ότι του δίνει η χρήση, οι ουσίες, πιστεύω και το λέω βιωματικά, ότι το έχει μέσα του. Οτιδήποτε και να πιστεύεις ότι σου δίνει η χρήση είναι δικό σου, το έχεις ήδη μέσα σου. Απλά σου διώχνει τις ανασφάλειες, τα κόμπλεξ, το… δεν ξέρω τι, σε κάνει να νιώθεις αλλιώς ενώ δεν είναι έτσι. Όλο αυτό που σου δίνουν οι ουσίες είναι τεράστιο ψέμα, τεράστιο παραμύθι. Ότι ψάχνεις το έχεις από μόνος σου και μπορεί να το βγάλεις πιο δύσκολα αλλά θα το νιώσεις και καλύτερα.
Κωνσταντίνος: Δεν είναι ούτε εύκολο να μπλέξει κάποιος αλλά ούτε και δύσκολο. Εγώ πιστεύω είναι θέμα επιλογής. Εξάρτηση εγώ το χαρακτηρίζω, και εξάρτηση είναι, όπως όταν κάποιος τρώει τα νύχια του από άγχος ή έχει νευρική ανορεξία. Οι περισσότεροι νομίζαμε ότι συμπληρώναμε κενά, πράγμα που δεν ισχύει. Όπως κάποιος επιλέγει να είναι χρήστης έτσι επιλέγει και να μην είναι και αυτό δεν γίνεται με το να κόψεις τα ναρκωτικά, ψάχνεις να βρεις ενδιαφέροντα, να κάνεις ανθρώπινες σχέσεις. Τα ναρκωτικά μπορεί να τα κόψει κάποιος για ένα διάστημα, αλλά αν δεν αλλάξει τρόπο ζωής σύντομα θα ξαναμπλέξει. Η σωματική εξάρτηση δεν είναι τίποτα, η ψυχική εξάρτηση είναι το πρόβλημα. Πώς να σου πω… μέσα στη χρήση ένας χρήστης χτίζει έναν χαρακτήρα μπορεί να λέει ψέματα, μπορεί να κλέβει, μπορεί να κρύβεται, να ντρέπεται, μπορεί χίλια δυο. Εάν σταματήσει να κάνει χρήση και δεν αλλάξει κάποια πράγματα στην ουσία δεν κάνει τίποτα.
Δημήτρης: Και για μένα τα ναρκωτικά επιλογή είναι, γεμίζει τις ανασφάλειες σου, καλύπτει τα κενά σου. Είναι επιλογή αυτοκαταστροφική. Επιλογή είναι και το να σταματήσεις την καταστροφή αυτή, αλλά θέλει δύναμη το να πεις θα ζήσω αλλιώς.
Ένα μεγάλο ευχαριστώ στους ζεστούς αυτούς ανθρώπους που μου χάρισαν το χρόνο, τη μνήμη, τις σκέψεις και της εμπειρίες τους. Ένα μεγάλο μπράβο σε όλους όσους υποστήριξαν την εικαστική έκθεση «Ανακυκλώνοντας την Ιστορία» είτε ως συντελεστές είτε ως επισκέπτες. Κι εσείς που δεν έχετε προλάβει ακόμα να την δείτε παρακαλώ… βιαστείτε!
Γεωργία-Ηλιάνα Πολιτάκη
